COVID Aşıları Kalp Krizi Yapar mı?

SIK SORULAN SORULAR

Son yıllarda çeşitli şikayeti olan herkes şikayetinin nedenini önceden yaptırdığı SARS-CoV-2 (COVID-19) aşılarına bağlama eğiliminde. Bu ne kadar doğru?

Bu yazıda aşağıda yazılı sorulara cevap aradım:

• COVID aşısı kalp krizi yapar mı?
• BioNTech kalp krizi riskini artırır mı?
• Sinovac kalp krizi yapar mı?
• TURKOVAC kalbe zarar verir mi?
• COVID aşısı miyokardite neden olur mu?

1. Giriş

Özellikle aşı olduktan sonra kalp krizi geçiren kişilerin haberlerinin veya sosyal medya paylaşımlarının görülmesi, “COVID aşısı kalp krizi yapıyor” şeklindeki endişeleri artırdı. Kitlesel aşılamalarda en kritik farmakovijilans (ilaç ve aşıların piyasaya çıktıktan sonra güvenliliğini izlemek, yan etkileri ve ilaçla ilgili diğer muhtemel sorunları saptamak, değerlendirmek, tanımlamak ve önlemek için yürütülen bilimsel çalışmaların ve izleme faaliyetlerinin tümü) kavramı, “post hoc ergo propter hoc” (bundan sonra oldu, o halde bunun yüzünden oldu) safsatası ile gerçek edinsel yan etki arasındaki ayrımdır. Her gün toplumda belirli bir oranda kalp krizi, inme veya ani kardiyak ölüm vakası gerçekleşmektedir. Milyarlarca insanın kısa bir zaman diliminde aşılandığı bir senaryoda, zamanlama açısından aşıyı takip eden gün veya haftalarda bu vakaların (kalp krizi, inme veya ani kardiyak ölüm) görülmesi istatistiksel açıdan normal bir süreçtir.

“Bilimsel olarak bir olayın aşıyla ilişkili “gerçek yan etki” kabul edilebilmesi için, aşılanan gruptaki sıklığın (insidans), aşılanmamış popülasyonundaki beklenen insidans oranından (background rate) istatistiksel olarak anlamlı derecede yüksek olması ve nedensellik zincirinin kurulması gerekir.”

2. Kanıtlanmış Aşı Yan Etkileri

COVID-19 aşılarıyla nedensellik ilişkisi bilimsel olarak doğrulanmış kalp ve/veya damar ile ilgili yan etkiler oldukça sınırlı, nadir ve belirgin yaş/cinsiyet gruplarında yoğunlaşmıştır:

COVID-19 pandemisine karşı geliştirilen;

• mRNA [BNT162b2 (BioNTech), mRNA-1273 (Moderna)],
• Viral vektör [(ChAdOx1-S (AstraZeneca), Ad26.COV2.S (Johnson & Johnson/Janssen)]
• İnaktif (CoronaVac, Sinovac, Turkovac, Sinopharm)

gibi aşılar, milyarlarca dozluk kitlesel farmakovijilans verileriyle tıp tarihinin en yakın takip edilen bağışıklama programını oluşturmuştur. Son dönemde kamuoyunda ortaya çıkan “her kalp damar ile ilgili olayın aşıya bağlanması” eğilimi, bilimsel mekanizmalar, büyük ölçekli çalışmalar ışığında incelendiğinde görülmüştür ki:

“Kalp krizi (akut miyokard enfarktüsü -AMI-) riskinde aşılamaya bağlı bir artış bulunmadığını, aksine SARS-CoV-2 enfeksiyonunun kendisinin kalp ve damarlarda hasar yaparak kriz riskini katlanarak artırdığını göstermektedir.”

Peki aşıların kalp ve damar üzerine yan etkisi hiç mi yok?

Var.

Aşıların bazıları bazı bireylerde kalp kası iltihabı (miyokardit) yapabiliyor. Ancak bu konuyu değerlendirirken öncelikle çok önemli bir ayrım yapmak gerekir: Kalp krizi ile miyokardit aynı hastalık değildir. Kalp krizi, çoğunlukla kalbi besleyen koroner damarlardan birinin pıhtı ile tıkanması sonucu kalp kasının hasar görmesidir. Miyokardit ise kalp kasının iltihaplanmasıdır.

Bugüne kadar milyonlarca insanın verilerini değerlendiren çalışmalar genel olarak COVID-19 aşılarının toplum genelinde kalp krizi riskini belirgin biçimde artırdığını göstermemiştir. Buna karşılık özellikle mRNA aşılarından sonra, genç erkeklerde nadir fakat gerçek bir miyokardit riski olduğu bilimsel çalışmalarla ortaya konmuştur.

Türkiye’de hangi COVID-19 aşıları kullanıldı?

Ülkemizde pandemi döneminde başlıca CoronaVac (Sinovac), BioNTech/Pfizer ve daha sonra yerli inaktif TURKOVAC aşıları kullanılmıştır. Türkiye’de CoronaVac 13 Ocak 2021’de, BioNTech/Pfizer ise 2 Nisan 2021’de uygulanmaya başlanmıştır. TURKOVAC ise 22 Aralık 2021’de acil kullanım onayı almış ve 2023 yılında ruhsatlandırılmıştır.

Türkiye’deki COVID-19 aşılama programının ilk döneminde iki temel aşı öne çıktı:

1. CoronaVac (Sinovac)

CoronaVac, inaktif virüs aşısıdır. SARS-CoV-2 virüsü etkisiz hale getirilerek bağışıklık sistemine tanıtılır.

Türkiye’de aşılama programının başlangıcında, Ocak 2021’den itibaren kullanılan ilk COVID-19 aşısı CoronaVac oldu. Sağlık Bakanlığı’nın bilgilendirmesine göre CoronaVac’ın aktif bileşeni hastalık oluşturma yeteneğini kaybetmiş SARS-CoV-2 virüsüdür.

2. BioNTech/Pfizer

Türkiye’de BioNTech adıyla bilinen BNT162b2, mRNA teknolojisiyle geliştirilmiş bir aşıdır. Türkiye’de Nisan 2021’den itibaren kullanılmaya başlanmıştır. BioNTech ile ilgili kalp açısından en önemli bilimsel bulgu, aşağıda ayrıntılı yazdığım gibi özellikle genç erkeklerde miyokardit riskindeki artıştır.

3. TURKOVAC

TURKOVAC, Türkiye’de geliştirilen inaktif COVID-19 aşısıdır. TÜSEB ve Erciyes Üniversitesi iş birliğiyle geliştirilen TURKOVAC, 22 Aralık 2021’de Türkiye’de acil kullanım onayı almış ve 11 Mayıs 2023’te ruhsatlandırılmıştır. Aşı, alüminyum hidroksit adjuvan içeren inaktif bir COVID-19 aşısıdır.

Dolayısıyla Türkiye’de kullanılan bu üç aşının teknolojileri aynı değildir:

COVID aşısı kalp krizi yapar mı?

Bugünkü bilimsel verilerin genel sonucu:

COVID-19 aşılarının toplum genelinde kalp krizi riskini belirgin şekilde artırdığı gösterilmemiştir.

Bu konuda milyonlarca kişiyi içeren çok sayıda araştırma yapılmıştır.

Örneğin Jabagi ve arkadaşlarının JAMA’da yayımlanan çalışmasında yaklaşık 3,9 milyon 75 yaş ve üzerindeki kişi değerlendirilmiştir.

BioNTech aşısının ilk dozundan sonraki dönemde miyokard enfarktüsü için insidans oranı 0,97 (%95 GA 0,88–1,06), ikinci dozdan sonra ise 1,04 (%95 GA 0,93–1,16) bulunmuştur. Bu sonuçlar istatistiksel olarak anlamlı bir kalp krizi artışı göstermemiştir.

Daha geniş kapsamlı gerçek yaşam çalışmalarını bir araya getiren bir sistematik derleme ve meta-analizde de COVID-19 aşılaması sonrasında miyokard enfarktüsü riskinde anlamlı bir artış bulunmamıştır. Buna karşılık miyokardit riski özellikle bazı mRNA aşılarında artmıştır. (PubMed)

Peki “Aşıdan sonra kalp krizi geçirdim” ne anlama gelir?

Bu ifade önemli bir yanlış anlaşılmaya yol açabilir.

Bir kişinin aşıdan birkaç gün veya birkaç hafta sonra kalp krizi geçirmesi, yukarıda da bahsettiğim gibi kalp krizinin mutlaka aşı nedeniyle meydana geldiğini göstermez. Bu şuna benzer: Horoz ötüyor, ardından güneş doğuyor. O halde güneşin doğmasına horoz neden oluyor.

Kalp krizi toplumda sık görülen bir hastalıktır. Özellikle:

• ileri yaş,
• sigara,
• diyabet,
• hipertansiyon,
• yüksek LDL kolesterol,
• obezite,
• ailede erken yaşta koroner hastalık,
• daha önceden koroner arter hastalığı bulunması

gibi risk faktörleri bulunan kişilerde kalp krizi riski zaten yüksektir. Bu nedenle bilimsel araştırmalarda yalnızca “aşıdan sonra kaç kişi kalp krizi geçirdi?” sorusuna bakılmaz.

Asıl soru şudur:

Aşı olan kişilerde kalp krizi riski, benzer özelliklere sahip, aşı olmayan kişilerden gerçekten daha yüksek mi?

İnsanlarda yapılan büyük tarama çalışmalarında esas olarak bu soruya yanıt vermeye çalışılır. Mevcut bilimsel veriler covid 19 aşılarının toplum genelinde kalp krizi riskini belirgin olarak artırdığını göstermemektedir.

BioNTech kalp krizi yapar mı?

Türkiye’de en fazla tartışılan konulardan biri budur. Kalp krizi yaptığına dair kanıt yoktur. Ancak BioNTech aşısının da içinde bulunduğu mRNA aşıları ile ilgili önemli ve bilimsel olarak kabul edilmiş bir kalp yan etkisi vardır: Miyokardit. Miyokardit, kalp kasının iltihaplanmasıdır.

Özellikle:

• ergenlerde,
• genç erişkinlerde,
• erkeklerde,
• ikinci mRNA aşı dozundan sonra

miyokardit riski daha belirgin bulunmuştur.

En sık belirtiler:

• göğüs ağrısı,
• nefes darlığı,
• çarpıntı,
• efor kapasitesinde azalma

şeklindedir.

İsrail’de yaklaşık 5,1 milyon kişinin verilerini değerlendiren Mevorach ve arkadaşlarının NEJM çalışmasında BioNTech aşısı ile miyokardit arasında belirgin bir ilişki gösterilmiştir. Risk özellikle genç erkeklerde ve ikinci dozdan sonra yükselmiştir.

16–19 yaş grubundaki erkeklerde ikinci doz sonrası yaklaşık 13,6 miyokardit vakası/100.000 kişi bildirilmiştir. Dolayısıyla: “BioNTech kalp krizi yapıyor” demek doğru değildir. Ancak: “BioNTech sonrasında özellikle genç erkeklerde nadir miyokardit görülebilir” ifadesi bilimsel verilerle uyumludur. Ancak miyokardit ile kalp krizinin aynı hastalık olmadığını tekrar vurgulamak gerekir.

BioNTech ve diğer mRNA aşıları sonrası miyokardit ne kadar sık?

Patone ve arkadaşlarının Nature Medicine’de yayımlanan İngiltere çalışmasında milyonlarca kişinin verileri incelenmiştir. Çalışmada aşılama sonrasında miyokardit riskindeki artışın özellikle bazı mRNA aşılarında belirginleştiği gösterilmiştir.

Yaklaşık olarak ilk doz sonrası:

• BioNTech/Pfizer için 1 ek miyokardit vakası/milyon kişi,
• AstraZeneca için 2 ek vaka/milyon kişi,
• Moderna için 6 ek vaka/milyon kişi

hesaplanmıştır.

Moderna’nın ikinci dozundan sonra bu değer yaklaşık 10 ek vaka/milyon kişiye ulaşmıştır.

Buna karşılık SARS-CoV-2 enfeksiyonundan sonra yaklaşık 40 ek miyokardit vakası/milyon enfekte kişi hesaplanmıştır. Yani kalp krizi gibi COVID-19 enfeksiyonunun kendisi de miyokardit açısından önemli bir risk taşımaktadır.

Türkiyede kullanılan Sinovac (CoronaVac) ve TURKOVAC gibi inaktif virüs aşılarının, kalp krizi veya miyokardit yaptığına dair kanıt yoktur. mRNA aşılarıyla ilgili olarak gösterilen genç erkeklerde miyokardit risk artışı, “bütün COVID aşıları aynı oranda miyokardit yapar” şeklinde yorumlanmamalıdır.

COVID-19 geçirmek mi yoksa aşı olmak mı kalp açısından daha riskli?

SARS-CoV-2 (covid-19) enfeksiyonunun:

• miyokardit,
• kalp kası hasarı,
• koroner olaylar,
• ritim bozuklukları,
• tromboz,
• inme

gibi kalp ve damar komplikasyonlarla ilişkili olduğu biliyoruz. Gerçek yaşam verilerini bir araya getiren meta-analizlerde COVID-19 enfeksiyonu sonrasında miyokardit ve miyokard enfarktüsü gibi olayların riskinin aşılamaya göre daha yüksek olduğu da biliyoruz. (PubMed)

Son söz

Bu nedenle COVID-19 aşılarının kalp ve damar açısından yan etkilerinin değerlendirilmesinde yalnızca “aşının olumsuz etkisi” değil, aşının önlediği hastalığın oluşturduğu risk de hesaba katılmalıdır.

Kaynaklar

1. Jabagi MJ, et al. Myocardial Infarction, Stroke, and Pulmonary Embolism After BNT162b2 mRNA COVID-19 Vaccine in People Aged 75 Years or Older. JAMA. 2022;327:80-82.
2. Mevorach D, et al. Myocarditis after BNT162b2 mRNA Vaccine against Covid-19 in Israel. N Engl J Med. 2021;385:2140-2149.
3. Barda N, et al. Safety of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine in a Nationwide Setting. N Engl J Med. 2021;385:1078-1090.
4. Witberg G, et al. Myocarditis after Covid-19 Vaccination in a Large Health Care Organization. N Engl J Med. 2021;385:2132-2139.
5. Oster ME, et al. Myocarditis Cases Reported After mRNA-Based COVID-19 Vaccination in the US From December 2020 to August 2021. JAMA. 2022;327:331-340.
6. Patone M, et al. Risks of myocarditis, pericarditis, and cardiac arrhythmias associated with COVID-19 vaccination or SARS-CoV-2 infection. Nature Medicine. 2022;28:410-422.
7. Faksova K, et al. COVID-19 vaccines and adverse events of special interest: A multinational Global Vaccine Data Network (GVDN) cohort study of 99 million vaccinated individuals. Vaccine. 2024;42:2200-2211.
8. Chang Y, et al. Cardiovascular safety of COVID-19 vaccines in real-world studies: a systematic review and meta-analysis. Expert Review of Vaccines. 2023.
9. T.C. Sağlık Bakanlığı. COVID-19 Aşısı Bilgilendirme Platformu. Türkiye’de uygulanan COVID-19 aşıları ve aşı teknolojileri.
10. Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı (TÜSEB). TURKOVAC aşısı ve klinik geliştirme bilgileri.

Konu ile ilgili:

Koronavirüs hastalığı (COVID-19): hipertansiyon ve kalp hastalarının bilmesi gerekenler
COVID-19 (koronavirüs hastalığı) ile ilgili sık sorulan sorular
Covid-19: Aşıların hikayesi
Omikron: hangi aşıyı, ne zaman olalım?