Kalp Sağlığı İçin Vitamin ve Mineraller Ne Derece Faydalı?

SIK SORULAN SORULAR

Dışarıdan alınan Magnezyum, D Vitamini ve Omega-3 Kalp Açısından Faydalı mı?

Kardiyovasküler (kalp damar) hastalıkları (KVH), küresel ölçekte en yaygın ölüm ve sakatlık nedenleri arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Dünya Sağlık Örgütü’nün güncel verilerine göre kardiyovasküler hastalıklar dünya genelinde önde gelen ölüm nedenidir; 2023 yılında kalp damar hastalığı tek başına yaklaşık 9,5 milyon ölüme neden olmuştur. [1] (Dünya Sağlık Örgütü)

Beslenme şekli ve yaşam tarzı değişiklikleri kardiyovasküler korunmanın temelini oluştururken, reçetesiz satılan (OTC*) gıda takviyeleri ile mikro besinlerin kalp sağlığı üzerindeki etkileri hem halk arasında hem de tıbbi literatürde yoğun bir şekilde tartışılmaktadır.

Son yıllarda gerçekleştirilen büyük ölçekli randomize kontrollü klinik araştırmalar** ve meta-analizler***, kanıt temelli tıp ışığında bu takviyelerin kardiyovasküler korunmadaki gerçek rollerini netleştirmeye yardımcı olmuştur.

Özellikle vitamin ve mineral takviyelerinin kardiyovasküler hastalıkların önlenmesinde faydalı bulunduğuna ait kanıt yoktur. [2]

1. Magnezyum Kalp İçin Faydalı mı?

Magnezyum, vücutta 300’den fazla enzim reaksiyonunda kofaktör olarak rol oynayan hayati bir katyondur. Damar tonusunun düzenlenmesi, endotel (damar iç yüzünü örten hücre tabakası) fonksiyonları, kalp kasının kasılması ve kardiyak elektrofizyoloji üzerinde kritik etkilere sahiptir. Magnezyum ayrıca kalsiyum ve potasyumun hücre zarlarından taşınmasında rol oynayarak kas kasılması ve normal kalp ritminin sürdürülmesine katkıda bulunur. [3]

Magnezyumun Fizyolojik ve Klinik Etkileri

Magnezyum, doza bağımlı kalsiyum kanal blokörü benzeri etki göstererek damar düz kaslarında gevşemeye ve periferik direncin düşmesine katkıda bulunur. Eksikliğinde ritim bozuklukları  (özellikle ventriküler ekstra-sistoller ve atrial fibrilasyon), vazospazm ve hipertansiyon riski artar. Magnezyumun normal kalp ritmi için gerekli olduğu ve magnezyum düzeyindeki bozuklukların kardiyak elektriksel stabiliteyi etkileyebileceği bilinmektedir. [3]

Magnezyumun Kalp Sağlığı Açısından Kanıt Düzeyi

Rutin olarak popülasyon düzeyinde magnezyum takviyesinin primer (hastalık olmadan) kardiyovasküler olayları önlediğine dair net bir kanıt bulunmamaktadır. Bununla birlikte magnezyum desteğinin kan basıncı üzerinde küçük fakat ölçülebilir bir düşüş sağlayabileceğini gösteren randomize çalışmaların meta-analizleri bulunmaktadır. [4,5]

Ancak, kanda magnezyum düşüklüğü (hipomagnezemi) teyit edilmiş bireylerde veya dirençli hipertansiyonu ve diyabeti olan hastalarda magnezyum desteği kan basıncı kontrolüne ve kardiyak stabiliteye olumlu katkı sağlar. Tip 2 diyabetli hastalarda yapılan 2025 tarihli bir meta-analizde magnezyum desteğinin glukoz kontrolü ve kan basıncı üzerinde olumlu etkiler sağlayabildiği bildirilmiştir. [5]

Bununla birlikte gözlemsel çalışmalarda daha yüksek besinsel magnezyum alımı ile daha düşük kardiyovasküler risk arasında ilişkiler bildirilmiş olsa da, bu sonuçlar doğrudan magnezyum takviyesinin kardiyovasküler olayları önlediğini kanıtlamaz. [6]

Magnezyum Gereksiz Olarak, Fazla Miktarda Alınması Halinde Ne Olur?

Bu durumda, tansiyon düşüklüğü (hipotansiyon), kalp atım sayısının azalması, ritim bozuklukları, kalbin kasılma gücünde azalma ve ağır olgularda kalp durmasına yol açabildiği unutulmamalıdır.

2. Omega-3 Kalbe Faydalı mı?

Omega-3 çoklu doymamış yağ asitleri (PUFA), özellikle eikosapentaenoik asit (EPA) ve dokosaheksaenoik asit (DHA), kalp damar sağlığı açısından en çok incelenen destek gruplarının başında gelir. EPA ve DHA, balık ve deniz ürünlerinin yanı sıra balık yağı ve diğer omega-3 takviyelerinde bulunur. [7]

Omega-3 Yağ Asitlerinin Fizyolojik ve Klinik Etkileri

Omega-3 yağ asitlerinin serum trigliserit düzeylerini düşürücü, anti-enflamatuar, anti-trombotik (pıhtı önleyici) ve anti-aritmik etkileri bulunmaktadır. Bununla birlikte farklı omega-3 preparatlarının kardiyovasküler sonuçları aynı değildir; EPA ve DHA’nın birlikte kullanıldığı ürünlerle saf EPA preparatlarının klinik etkileri birbirinden farklı olabilir. [7,8]

Omega-3 ve Trigliserit Yüksekliği

Yüksek doz Omega-3 (özellikle saf EPA formülasyonları), hipertrigliseridemi yönetiminde onaylı ve etkili bir tedavi yaklaşımıdır. Ancak Reçeteli icosapent ethyl (saf EPA) güncel FDA etiketinde ciddi hipertrigliseridemide trigliserid düzeylerini düşürmek ve uygun yüksek riskli hastalarda statin tedavisine ek olarak kardiyovasküler olay riskini azaltmak amacıyla yer almaktadır. [9].

Ancak reçeteli Omega-3 preparatları ile piyasada satılan standart balık yağı takviyelerini birbirinden ayırmak gerekir. Trigliserid yüksekliğinde kullanılan doz günde toplam 4 gram Omega-3 yağ asidi preparatıdır. Bunlar özel olarak hazırlanır. Piyasada satılan takviyelerdeki doz bundan çok düşüktür ve bu amaçla kullanılmaz.

Omega-3 ve Aterosklerotik Korunma

REDUCE-IT gibi geniş çaplı klinik çalışmalarda, yüksek kardiyovasküler riski ve yüksek trigliserit düzeyleri olan statin kullanan hastalarda, yüksek doz saf EPA (Icosapent ethyl) formunun majör kardiyovasküler olayları azalttığı gösterilmiştir. [10]

Buna karşın, düşük dozda veya EPA/DHA bileşimi içeren standart tezgah üstü takviyelerin (OTC) genel popülasyonda rutin kullanımının hastalığın oluşmasının önlemedeki faydası sınırlıdır. Nitekim STRENGTH çalışmasında 13.078 yüksek riskli hastada yüksek doz EPA/DHA kombinasyonu majör kardiyovasküler olaylarda anlamlı azalma sağlamamıştır. [8]

NIH’nin güncel değerlendirmesinde de balık ve deniz ürünlerinin dengeli beslenme içinde tüketilmesinin kalp sağlığı açısından yararlı olduğuna ilişkin kanıtların daha güçlü olduğu, omega-3 takviyelerinin kardiyovasküler koruyucu etkisinin ise özellikle sağlıklı bireylerde şüpheli olduğu belirtilmektedir. [7]

Omega-3 ve Atrial Fibrilasyon Riski

Yüksek doz Omega-3 kullanımının bazı hastalarda atrial fibrilasyon (AF) riskini hafif derecede artırabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Özellikle 4 g/gün düzeyindeki omega-3 tedavilerinde bu sinyal birkaç büyük klinik çalışmada ortaya çıkmıştır. [7,9]

3. D Vitamini Kalp Sağlığı Açısından Faydalı mı?

D vitamini reseptörleri kalp hücreleri (kardiyomiyositler), endotel hücreleri ve damar düz kas hücreleri dâhil olmak üzere tüm kardiyovasküler sistemde yaygın olarak bulunur.

D Vitamininin Fizyolojik ve Klinik Etkileri

D vitamini, kan basıncı kontrolünde rol oynayan “renin-anjiyotensin-aldosteron” sisteminin (RAAS) baskılanması, damar sertliğinin azaltılması, iltihap giderici (anti-enflamatuar) yanıt ve insülin duyarlılığının artırılması süreçlerinde rol oynar. [11]

D Vitamini ve Kalp Damar Hastalıkları: Kanıt Düzeyi

D vitamini eksikliği ile hipertansiyon, ateroskleroz ve koroner arter hastalığı arasında güçlü epidemiyolojik birliktelikler tespit edilmiştir. Gözlemsel çalışmalar düşük 25(OH)D düzeyleri ile daha yüksek kardiyovasküler risk arasında ilişki gösterse de, bu ilişkinin nedensel olduğu randomize çalışmalarla doğrulanmamıştır. [11]

Ancak, VITAL çalışması gibi büyük ölçekli randomize araştırmalar, eksikliği olmayan sağlıklı bireylerde rutin D vitamini takviyesi yapılmasının kardiyovasküler olayları, inme veya kardiyak kökenli ölümleri azaltmadığını göstermiştir. VITAL çalışmasında günlük 2000 IU vitamin D3, plaseboya kıyasla kardiyovasküler hastalıklarını azaltmamıştır. [12]

2024 Endocrine Society kılavuzunun destekleyici sistematik değerlendirmesinde de sağlıklı yetişkinlerde rutin vitamin D desteğinin kardiyovasküler olaylar, miyokard enfarktüsü veya inme üzerinde anlamlı bir yararı olduğuna dair güçlü kanıt bulunmamıştır. [13]

Güncel yaklaşım, belirgin D vitamini eksikliği veya klinik olarak tanımlanmış gereksinim bulunan hastalarda uygun yerine koyma (replasman) ve idame tedavisinin uygulanmasıdır. D vitamini, kardiyovasküler hastalıkların primer korunması amacıyla rutin olarak kullanılmamalıdır. [12,13]

4. B12 Vitamini ve Folik Asit Kalp Sağlığı İçin Faydalı mı?

B12 vitamini (kobalamin) ve folik asit, homosistein metabolizmasında kritik öneme sahiptir.

B12 Vitamini ve Folik Asidin Fizyolojik ve Klinik Etkileri

Homosistein yüksekliği (hiperhomosisteinemi), endotel hasarı, vasküler enflamasyon ve tromboz risk artışı ile doğrudan ilişkilidir. B12 ve folik asit takviyeleri plazma homosistein seviyelerini etkili bir şekilde düşürür. [14]

B12 Vitamini ve Kardiyovasküler Korunma

Homosistein düzeylerinin düşürülmesine rağmen, yapılan geniş çaplı klinik araştırmalar B12 vitamini desteğinin koroner arter hastalığı, miyokard enfarktüsü veya genel kardiyovasküler mortalite üzerinde belirgin bir azaltıcı etki yaratmadığını ortaya koymuştur. 37.485 kişiyi içeren 8 randomize çalışmanın meta-analizinde homosisteinin B vitaminleri ile düşürülmesi majör koroner olaylarda anlamlı bir azalma sağlamamıştır. [14]

Sadece belirli inme riski yüksek hasta gruplarında (özellikle folik asit eksikliği ile seyreden durumlarda) sınırlı yararlar gözlenmiştir. Daha yeni randomize çalışma meta-analizleri de B vitaminlerinin miyokard enfarktüsü ve kardiyovasküler mortalite üzerinde tutarlı bir yarar sağlamadığını, bazı seçilmiş gruplarda ise inme veya majör kardiyovasküler olaylar açısından potansiyel yararlar bulunabileceğini göstermektedir. [15]

5. C vitamininin Kalp ve Damar Korunmasındaki Klinik Kanıtlar

Klinik ve epidemiyolojik veriler; taze sebze ve meyveler üzerinden alınan doğal C vitamininin kardiyovasküler risk oranlarını düşürdüğünü açıkça göstermektedir. Ancak dışarıdan alınan C vitamininin etkisi farklıdır:

• Kardiyovasküler Olayları Önleme: Physicians’ Health Study II ve Heart Protection Study gibi geniş ölçekli randomize kontrollü çalışmalarda, rutin C vitamini takviyesinin miyokard enfarktüsü (MI), inme veya kardiyovasküler ölüm riskini anlamlı derecede düşürmediği gösterilmiştir.

• Kılavuz Kanıtları: ESC (European Society of Cardiology -Avrupa Kardiyoloji Derneği-) ve ACC/AHA kılavuzları, kardiyovasküler hastalıkların önlenmesi veya tedavisi amacıyla antioksidan vitamin takviyelerinin (C ve E vitamini dâhil) rutin kullanımını önermemektedir.

6. Multivitaminler Kalp Damar Sağlığını Korur mu?

Genel popülasyonda kardiyovasküler sağlığı korumak amacıyla multivitamin ve multimineral kombine ürünlerin kullanımı son derece yaygındır. Ancak bu durum ne kadar doğrudur?

Multivitaminlerin Kalp Sağlığı Açısından Kanıt Düzeyi

Geniş katılımlı meta-analizler ve sistematik derlemeler, dengeli beslenen ve belirgin bir vitamin/mineral eksikliği bulunmayan yetişkinlerde rutin multivitamin kullanımının kardiyovasküler hastalık riskini, koroner olayları veya inmeyi önlemede klinik olarak anlamlı bir fayda sağlamadığını net bir şekilde göstermektedir.

Physicians’ Health Study II randomize çalışması ile daha yeni COSMOS randomize çalışması, multivitamin kullanımının majör kardiyovasküler olayları anlamlı biçimde azaltmadığını göstermiştir. COSMOS çalışmasında 21.442 yaşlı erişkinde toplam kardiyovasküler hastalık sonlanımı multivitamin grubunda plasebodan anlamlı olarak farklı çıkmamıştır. [16,17]

2023 AHA/ACC kronik koroner hastalık kılavuzunda da reçetesiz beslenme veya diyet takviyelerinin akut kardiyovasküler olay riskini azaltmak için kullanılmasını destekleyecek yeterli kanıt bulunmadığı belirtilmektedir. [18]

7. Diğer Reçetesiz (OTC) Takviyeler ve Kalp Sağlığı

Kardiyovasküler sağlığı destekleme iddiasıyla yaygın olarak pazarlanan diğer OTC bileşiklerin kanıt düzeyleri şu şekildedir:

Koenzim Q10 (CoQ10)

Mitokondriyal biyoenerjetik ve antioksidan kapasitede rol oynar. Kalp yetersizliği olan hastalarda şikayetlere iyileşme ve klinik sonuçlara olumlu katkı sağlayabildiğini gösteren veriler (örneğin Q-SYMBIO çalışması) mevcuttur. Q-SYMBIO çalışmasında kronik kalp yetersizliği olan 420 hastada CoQ10 kullanımı majör kardiyovasküler olaylarda azalma olup olmadığı araştırılmıştır. [19]

Ayrıca statin kullanımına bağlı myaljilerin (kas ağrısı) yönetilmesinde yardımcı destek olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte CoQ10’un statin ilişkili kas yakınmalarındaki etkisine ilişkin çalışmaların sonuçları tamamen tutarlı değildir; bazı meta-analizlerde yarar bildirilirken, bazı çalışmalarda plaseboya üstünlük gösterilmemiştir. [20,21]

Kırmızı Pirinç Mayası (Red Yeast Rice)

Doğal olarak lovastatin benzeri “monakolin K” içerir. Serum LDL kolesterol seviyelerini düşürmede etkilidir. Ancak içerik standartlarının değişkenliği ve olası karaciğer/kas yan etkileri nedeniyle tıbbi denetim olmaksızın kullanımı önerilmez. NCCIH**, ticari ürünlerdeki monakolin K miktarının önemli ölçüde değişebildiğini ve monakolin K içeren ürünlerin statinlere benzer kas, karaciğer ve böbrek yan etkileri ile ilaç etkileşimlerine yol açabileceğini bildirmektedir. [22]

Sarımsak Ekstreleri (Garlic Extract)

Hafif antihipertansif ve lipid düşürücü etkilere sahip olabileceği gösterilmişse de klinik yararı sınırlıdır ve rutin tedavinin yerini alamaz. 2025 yılında yayımlanan 108 randomize kontrollü çalışmayı kapsayan güncel bir meta-analizde sarımsak tüketiminin kan basıncı ve bazı lipid parametrelerinde mütevazı iyileşmeler sağlayabildiği bildirilmiştir; ancak klinik kardiyovasküler olaylar üzerindeki etkisi konusunda daha güçlü uzun dönem çalışmalar gereklidir. [23]

Özet:

Kalp Sağlığı İçin Vitamin ve Mineral Takviyeleri

Gerek uluslararası kardiyoloji kılavuzları gerekse kanıta dayalı tıp verileri; tek başına veya kombinasyon halindeki OTC takviyelerinin, sağlıklı bireylerde kardiyovasküler hastalıkları önlemede temel bir strateji olmadığını vurgulamaktadır. 2025 ESC beslenme bildirisi genel olarak vitamin ve mineral desteğinin kardiyovasküler hastalık riskini azaltmadığını belirtirken, 2025 ESC/EAS dislipidemi güncellemesi de LDL-kolesterolü düşürmek ve klinik sonuçları iyileştirmek amacıyla besin takviyeleri veya vitaminlerin kullanılmasını desteklememektedir. [2,24]

Kardiyovasküler korunmada en yüksek kanıt düzeyine sahip yaklaşım; Akdeniz tipi beslenme, düzenli fiziksel aktivite, sigara ve tütün ürünlerinden kaçınma, ideal kilo kontrolü ile kan basıncı, kan şekeri ve lipid profillerinin tıbbi denetim altında hedeflenen sınırlarda tutulmasıdır.

ESC’nin güncel beslenme bildirisi; sebze, meyve, tam tahıl, baklagiller, kuruyemiş, balık ve zeytinyağı gibi besinleri öne çıkaran sağlıklı beslenme modellerini kardiyovasküler korunmanın temel unsurları olarak değerlendirmektedir. [2]

Bu nedenle kalp sağlığı için vitamin ve mineral takviyesi değerlendirilirken, takviyelerin rutin olarak kullanılması yerine kişide gerçek bir eksiklik veya özel bir klinik gereksinim bulunup bulunmadığı dikkate alınmalıdır.

Kaynaklar

1. World Health Organization. The Top 10 Causes of Death. 2 October 2026.
2. Marques-Vidal P, Tsampasian V, Cassidy A, et al. Diet and nutrition in cardiovascular disease prevention: a scientific statement of the European Association of Preventive Cardiology and the Association of Cardiovascular Nursing & Allied Health Professionals of the ESC. Eur J Prev Cardiol. 2025;32:1540–1552. doi:10.1093/eurjpc/zwaf310. (OUP Academic)
3. NIH Office of Dietary Supplements. Magnesium – Health Professional Fact Sheet. (ODs)
4. Argeros Z, Xu X, Bhandari B, et al. Magnesium Supplementation and Blood Pressure: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Hypertension. 2025;82:1844–1856. doi:10.1161/HYPERTENSIONAHA.125.25129. (PubMed)
5. Al Maqrashi N, Al Busaidi S, Al-Rasbi S, et al. Effect of Magnesium Supplementation on Improving Glucose Control, Blood Pressure and Lipid Profile in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: A Systematic Review and Meta-Analysis. 2025. doi:10.18295/2075-0528.2848. (PubMed)
6. Nie Z, et al. Total, Dietary, and Supplemental Magnesium Intakes and Risk of All-Cause, Cardiovascular, and Cancer Mortality: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies. Adv Nutr. 2021. (PubMed)
7. NIH Office of Dietary Supplements. Omega-3 Fatty Acids – Health Professional Fact Sheet. (ODs)
8. Nicholls SJ, Lincoff AM, Garcia M, et al. Effect of High-Dose Omega-3 Fatty Acids vs Corn Oil on Major Adverse Cardiovascular Events in Patients at High Cardiovascular Risk: The STRENGTH Randomized Clinical Trial. JAMA. 2020;324:2268–2280. doi:10.1001/jama.2020.22258. (JAMA Network)
9. U.S. FDA. VASCEPA (icosapent ethyl) – Prescribing Information. Revised 2026. (FDA Access Data)
10. Bhatt DL, Steg PG, Miller M, et al. Cardiovascular Risk Reduction with Icosapent Ethyl for Hypertriglyceridemia. N Engl J Med. 2019;380:11–22. doi:10.1056/NEJMoa1812792. (New England Journal of Medicine)
11. NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D – Health Professional Fact Sheet. (ODs)
12. Manson JE, Cook NR, Lee IM, et al. Vitamin D Supplements and Prevention of Cancer and Cardiovascular Disease. N Engl J Med. 2019;380:33–44. doi:10.1056/NEJMoa1809944. (New England Journal of Medicine)
13. Demay MB, Pittas AG, Bikle DD, et al. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109:1907–1947. doi:10.1210/clinem/dgae290. (OUP Academic)
14. Clarke R, Halsey J, Lewington S, et al. Effects of lowering homocysteine levels with B vitamins on cardiovascular disease, cancer, and cause-specific mortality: Meta-analysis of 8 randomized trials involving 37 485 individuals. Arch Intern Med. 2010;170:1622–1631. doi:10.1001/archinternmed.2010.348. (PubMed)
15. Complex Effects of B-Vitamin Combinations on Cardiovascular Diseases: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials over Three Decades. 2026. (PubMed)
16. Sesso HD, Christen WG, Bubes V, et al. Multivitamins in the Prevention of Cardiovascular Disease in Men: The Physicians’ Health Study II Randomized Controlled Trial. JAMA. 2012;308:1751–1760. doi:10.1001/jama.2012.14805. (JAMA Network)
17. Sesso HD, Rist PM, Aragaki AK, et al. Multivitamins in the prevention of cancer and cardiovascular disease: the COcoa Supplement and Multivitamin Outcomes Study (COSMOS) randomized clinical trial. Am J Clin Nutr. 2022;115:1501–1510. doi:10.1093/ajcn/nqac056. (PubMed)
18. Virani SS, Newby LK, Arnold SV, et al. 2023 AHA/ACC/ACCP/ASPC/NLA/PCNA Guideline for the Management of Patients With Chronic Coronary Disease. Circulation. 2023. (AHA Journals)
19. Mortensen SA, Rosenfeldt F, Kumar A, et al. The effect of coenzyme Q10 on morbidity and mortality in chronic heart failure: results from Q-SYMBIO: a randomized double-blind trial. JACC Heart Fail. 2014;2:641–649. doi:10.1016/j.jchf.2014.06.008. (PubMed)
20. Effects of coenzyme Q10 supplementation on statin-induced myopathy: a meta-analysis of randomized controlled trials. 2025. (PubMed)
21. Kennedy C, Köller Y, Surkova E. Effect of Coenzyme Q10 on statin-associated myalgia and adherence to statin therapy: A systematic review and meta-analysis. Atherosclerosis. 2020;299:1–8. doi:10.1016/j.atherosclerosis.2020.03.006. (PubMed)
22. NIH/NCCIH. Red Yeast Rice. Updated 2026. (NCCIH)
23. Effects of Garlic Supplementation on Cardiovascular Risk Factors in Adults: A Comprehensive Updated Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. 2025. (PubMed)
24. 2025 ESC/EAS. Focused Update of the 2019 ESC/EAS Guidelines for the Management of Dyslipidaemias. (Escardio)

*OTC (Over-the-Counter): Reçetesiz İlaçlar: Hekim kontrolü gerektirmeden, hastaların doğrudan eczanelerden kendi ihtiyaçları doğrultusunda alabildiği ilaçlar ve sağlık ürünleridir.

**Randomize kontrollü klinik araştırmalar: yeni bir ilacın, tedavinin veya tıbbi yöntemin etkinliğini ölçmek için hastaların rastgele deney ve kontrol gruplarına ayrıldığı, tıp dünyasında altın standart

***Meta-analiz: belirli bir konuda yapılmış birden fazla bağımsız bilimsel çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren ve bu verileri istatistiksel yöntemlerle birleştirerek ortak bir yargıya ulaşan ikincil bir araştırma yöntemidir.

**NCCIH: ABD’deki “National Center for Complementary and Integrative Health” (Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Ulusal Merkezi) kuruluşunun kısaltmasıdır.

Konu ile ilgili:

Antioksidan ilaç , vitamin vb. almamız gerekir mi?